صبور مثل بذر زمستان

فرج بعداز شدت در میان آثار ادبی که به زبان فارسی ترجمه شده است، جایگاه ویژه‌ای دارد. قاضی تنوخی، مولف کتاب از نخستین کسانی است که در حوزه‌ی شرقی تمدن اسلامی دست به تألیف زد. باید یادآوری شویم که غالب آثاری که در تاریخ ادبیات ایران و کشورهای خاورمیانه به‌عنوان اثر ادبی شهرت دارند، به قصد خلق ادبی تألیف نشده‌اند. در کشور خودمان تاریخ بیهقی، اسرالتوحید، تاریخ بلعمی، سیاست‌نامه و…. در وهله‌ی اول هدف مولفان‌شان تاریخ‌نگاری یا بحث تصوف و سیاست بوده است. شاید یک‌صدم این آثار را نویسندگان به قصر خلق ادبی نوشته‌اند. مثل گلستان سعدی.

فرج بعداز شدت از جمله آثاری که از زمان تألیف در قرن چهارم هجری، همواره با توجه ادیبان ایرانی روبه-رو بوده و خیلی زود به کتابی برای مطالعه در دست آنان بدل شده. نخستین بار عوفی در قرن ششم دست به ترجمه‌ی آن زد که متأسفانه اثری از آن باقی نمانده است. پس از آن نه‌تنها عوفی که دیگر ادیبان هم فراوان از این کتاب قصه برداشتند و در آثار خود آوردند. کافی است مقایسه‌ای کنیم بین این کتاب و جوامع‌الحکایات عوفی تا دریابیم چه مایه قصه‌ی مشتری بین آن‌هاست. از طرفی خودش قاضی تنوخی هم خوشه‌چین آثاری بود که تا زمانی زندگی‌اش از ادیبان دیگر دیده است.

شیوه‌ی مولف در این کتاب به‌گونه‌ای که از ابتدا دست او را می‌بندد. او ژانری را انتخاب کرده که تقریبا هیچ نویسنده‌ای پس از او به سراغش نرفت. شخصیت قصه باید ابتدا دچار گرفتگی و مشکل شود، پس از آن به طرقی از آن بلا نجات پیدا کند و گشایشی در کارش پیدا شود. به‌تعبیری این ژانر با تعریف کمدی به مفهوم باستانی‌اش مطابقت دارد و کتاب فرج بعداز شدت را باید کمدی انسانی نامید. قاضی تنوخی در روایت به شیوه‌های گوناگون دست می‌زند. تمام قصه‌های روند یکسانی ندارد. او داستان‌‌ها را به‌لحاظ تأثیر وقایع در سرگذشت شخصیت به سیزده دسته تقسیم می‌کند. از تأثیر دعا گرفته تا کسانی که به مرضی مهلک گرفته شده و نجات پیدا کرده‌اند. این تنوع را تنها به قدرت یک قلم خلاق می‌توان تألیف کرد.

اهمیت عمده‌ی فرج بعداز شدت در روزگار من به این علت است که به دلیل نوع گونه‌‌ی ادبی که نویسنده انتخاب کرده، قصه از حالت حکایت خارج شده و به قصه یا به‌تعبیری به داستان تبدیل می‌شود، یعنی اصول داستان‌نویسی را به کار می‌برد. داستان با زمینه‌ای آغاز می‌شود. گره‌افکنی در میانه‌ی راه داستان و شخصیت آن را با بن‌بست روبه‌رو می‌کند، سپس با اوج و گره‌گشایی داستان به پایان می‌رسد. حدود صد داستان با این تکنیک به خواننده عرضه می‌شود.

بی‌شک فرج بعد از شدت به لحاظ قدرت نویسنده در خلق فضاهای گوناگونه در دل یک گونه‌ی واحد، از درخشان‌ترین آثار ادبی کلاسیک به شمار می‌آید.